De online
zeilinstructeurEen zeiljacht ontmeren en afvaren: wind, stroming, trossen en springen
Ontmeren betekent de lijnen van de ligplaats losmaken. Afvaren omvat het losmaken én het daadwerkelijk wegvaren van de steiger. Voor de volledige vertrekmanoeuvre is afvaren dus de ruime nautische term; ontmeren is een onderdeel daarvan.
Bij het wegvaren gaat het vooral om wat wind en stroming met de boot doen, welke lijn je als laatste laat staan en welk uiteinde van de boot je eerst vrij wilt krijgen. De motor, het roer en eventueel een spring helpen je daarbij.
We gaan uit van een kajuitzeiljacht met één schroef dat langszij een steiger ligt. In alle tekeningen wijst de boeg naar rechts en ligt de steiger boven het jacht.
1. De vier landvasten: wat houden ze tegen?
| Lijn | Loopt vanaf de boot | Effect wanneer strak |
|---|---|---|
| Voortros | Boeg schuin naar voren | Remt achteruit bewegen van de boot. |
| Achtertros | Achterschip schuin naar achteren | Remt vooruit bewegen van de boot. |
| Voorspring | Voorschip naar een punt achter de boeg | Remt vooruit bewegen en kan dienen om het achterschip vrij te draaien. |
| Achterspring | Achterschip naar een punt vóór het achterschip | Remt achteruit bewegen en kan dienen om de boeg vrij te draaien. |
Een landvast trekt alleen. Door een spring strak te houden terwijl de motor in een gekozen richting kracht levert, kan een draaiende beweging ontstaan. De zijde die bij de spring en de steiger blijft, bescherm je met extra stootwillen.
Bij vertrek is de volgorde niet standaard. Welke lijn als laatste blijft staan hangt af van de wind, de stroming, de ligging en de ruimte vóór en achter de boot.
2. De belangrijkste wind- en stromingssituaties bij het afvaren
Drie hoofdvormen van wind zijn hogerwal, lagerwal en langswal. Daarnaast kan de stroming langs de steiger voorwaarts of achterwaarts op de boot werken.
| Situatie | Wat doet de kracht? | Gebruikelijke aanpak |
|---|---|---|
| Hogerwal – wind van de steiger af | De boot wil vanzelf vrij van de wal. | Maak gecontroleerd los en gebruik de wind om ruimte te krijgen. |
| Lagerwal – wind naar de steiger | De boot blijft tegen de steiger gedrukt. | Gebruik zo nodig een spring om boeg of achterschip naar buiten te draaien. |
| Langswal, wind van voren | De boot wil achteruit. | Beheers de beweging naar achteren; zo nodig op achterspring. |
| Langswal, wind van achteren | De boot wil vooruit. | Beheers de beweging naar voren; zo nodig op voorspring. |
| Stroming van voren | De boot wil achteruit ten opzichte van de steiger. | Houd de boot onder controle; bij voorkeur vertrek tegen de stroom in. |
| Stroming van achteren | De boot wil vooruit ten opzichte van de steiger. | Voorkom doorschieten; kies zo mogelijk een koers tegen de stroom in. |
De effecten combineren. Wind en stroming kunnen dezelfde kant op werken, elkaar tegenwerken of samen een draaimoment veroorzaken. De dominante kracht bepaalt je vertrekplan.
3. Zes situaties bij het ontmeren en afvaren
Situatie A — Hogerwal: wind van de steiger af
De wind helpt: hij wil het jacht van de steiger wegdrukken. Zorg eerst dat de motor draait en de vrije vaarweg bekend is. Houd de boot met de laatste lijn gecontroleerd vast totdat je weg kunt. Laat daarna de wind ruimte maken en vaar beheerst weg.
Gewenst effect: Je gebruikt de wind om afstand van de steiger te krijgen, zonder dat de boot eerder dan bedoeld afdrijft.
Situatie B — Lagerwal: wind naar de steiger toe
De wind drukt de boot tegen de stootwillen. Zonder hulp vrijvaren kan lastig zijn. Je kunt op de achterspring de boeg naar buiten draaien om daarna vooruit weg te varen. Is juist de ruimte achter de boot groter, dan kun je op een voorspring het achterschip naar buiten draaien en achteruit wegvaren.
Gewenst effect: De boeg of het achterschip komt eerst vrij, terwijl het andere uiteinde beschermd tegen de steiger blijft.
Situatie C — Langswal: wind van voren
De wind wil de boot achteruit laten verplaatsen. Laat niet alle lijnen in één keer los. Een achterspring houdt de achterwaartse beweging tegen en kan samen met weinig achteruitvermogen helpen de boeg naar buiten te draaien.
Gewenst effect: De boot krijgt eerst ruimte met de boeg, waarna je met voldoende controle vooruit wegvaart.
Situatie D — Langswal: wind van achteren
De wind wil de boot vooruit verplaatsen. Houd daarom bij het voorbereiden rekening met een ongewenste voorwaartse beweging. Een voorspring kan de boot tegenhouden en met voorzichtig vooruitvermogen het achterschip naar buiten draaien. Vertrek vervolgens achteruit, wanneer daar vrij water is.
Gewenst effect: Je voorkomt dat de boot naar voren doorschiet en maakt ruimte om achteruit vrij te varen.
Situatie E — Stroming van voren
De stroming loopt van de boeg naar het achterschip en probeert de boot achteruit te zetten. Een achterspring kan die beweging tegenhouden. Houd rekening met de stroming op de kiel en het roer; bij het loskomen kan de boot sneller zijwaarts of achteruit bewegen dan verwacht.
Gewenst effect: Je vertrekt met behoud van manoeuvreerruimte; waar mogelijk stuur je met de boeg tegen de stroom in.
Situatie F — Stroming van achteren
De stroming loopt van het achterschip naar de boeg en duwt de boot vooruit. De voorspring kan die beweging voorlopig beperken. Een manoeuvre achteruit tegen de stroming kan veel motorvermogen en ruimte vragen. Kies daarom zo mogelijk een vertrekrichting tegen de stroom in, ook als daarvoor eerst een gecontroleerde draai nodig is.
Gewenst effect: De stroming neemt de controle niet over zodra de laatste lijn losgaat.
4. Twee vertrekmanoeuvres met een spring
Wanneer de boot door de wind tegen de steiger wordt gedrukt of er weinig manoeuvreerruimte is, kun je één spring als tijdelijke draaiverbinding gebruiken. Je kiest de techniek op basis van welke kant voldoende vrij water heeft.
Voorbeeld 1 — Afdraaien op de achterspring: boeg naar buiten, daarna vooruit
- Maak een achterspring vanaf het achterschip naar een punt verder vooruit op de steiger; leg deze zo mogelijk op slip zodat je hem vanaf de boot kunt loshalen.
- Breng extra stootwillen aan bij het achterschip. Controleer of vóór de boeg ruimte is om uit te draaien.
- Maak de overige landvasten los en haal ze volledig aan boord. Houd de spring onder controle.
- Zet de motor heel voorzichtig achteruit, zodat de achterspring strak komt te staan. De boeg kan vervolgens van de steiger wegdraaien. Begin met het roer midscheeps; stuur zo nodig bij naar het waargenomen effect.
- Staat de boeg voldoende vrij? Zet de motor kort neutraal, laat de spring op een veilig moment slippen en haal hem binnen. Schakel daarna naar vooruit en vaar weg.
Waarom dit werkt: het achterschip wordt aan de steiger gehouden terwijl de achteruitkracht een draaimoment opbouwt; de boeg is het vrije uiteinde en draait naar buiten.
Voorbeeld 2 — Afdraaien op de voorspring: achterschip naar buiten, daarna achteruit
- Maak een voorspring vanaf het voorschip naar een punt achter de boeg op de steiger; bij voorkeur op slip, zodat je hem aan boord kunt lossen.
- Hang extra stootwillen bij de boeg, omdat die tijdens het draaien bij de steiger blijft.
- Haal de andere landvasten binnen en houd de voorspring gecontroleerd op spanning.
- Zet het roer naar de steiger en geef heel weinig vooruitvermogen. De voorspring houdt het voorschip tegen, terwijl het achterschip naar buiten kan draaien.
- Wanneer het achterschip voldoende ruimte heeft, zet je de motor neutraal, laat je de spring veilig slippen en haal je hem binnen. Zet het roer in een geschikte stand en vaar achteruit vrij van de steiger.
Waarom dit werkt: de voorspring beperkt de beweging van het voorschip. Schroefwater langs het roer en de motorkracht helpen het achterschip naar buiten te draaien. De uitkomst hangt af van het type aandrijving en de omstandigheden.
5. Wat gebeurt er wanneer je een lijn losmaakt of laat staan?
Bij ontmeren probeer je steeds één beweging tegelijk te beheersen. De belangrijkste vraag is niet alleen welke lijn moet los, maar ook welke beweging komt daarna vrij.
| Als deze lijn als laatste blijft staan... | Wat betekent dat? |
|---|---|
| Voortros | De boeg wordt nog vastgehouden tegen achteruit bewegen, maar het achterschip kan vrij wegdrijven of draaien. |
| Achtertros | Het achterschip wordt nog vastgehouden tegen vooruit bewegen, maar de boeg kan vrij wegdrijven of draaien. |
| Voorspring | De boot kan niet ongecontroleerd vooruit; met motor vooruit kan het achterschip naar buiten draaien. |
| Achterspring | De boot kan niet ongecontroleerd achteruit; met motor achteruit kan de boeg naar buiten draaien. |
Een spring op slip zetten
Leg een geschikt touw vanaf een kikker aan boord om een gesloten bolder of geschikt bevestigingspunt op de steiger en terug naar de boot. Beide uiteinden blijven aan boord, zodat je één uiteinde kunt lossen en het andere kunt binnenhalen. Controleer vooraf of de spring vrij kan slippen zonder te klemmen en of er geen knopen, haken of andere obstakels aan het vrije einde zitten.
Let op: een spring die in het water valt, kan in schroef, roer of kiel terechtkomen. Haal de lijn binnen voordat je verder manoeuvreert wanneer dat veilig kan.
6. Praktisch overzicht om te onthouden
| Je wilt bereiken dat... | Gebruik of aanpak |
|---|---|
| De wind de boot van de steiger helpt | Hogerwal: gecontroleerd losmaken en afstand laten ontstaan. |
| De boeg van de steiger wegdraait | Achterspring, weinig motor achteruit, daarna vooruit vrijvaren. |
| Het achterschip van de steiger wegdraait | Voorspring, weinig motor vooruit, roer naar de steiger, daarna achteruit vrijvaren. |
| De boot niet ongecontroleerd achteruit verplaatst | Een voortros of achterspring onder controle houden. |
| De boot niet ongecontroleerd vooruit verplaatst | Een achtertros of voorspring onder controle houden. |
| Wind de boot tegen de steiger drukt | Lagerwal: zo nodig afdraaien op een spring. |
| Stroming je manoeuvre beïnvloedt | Beoordeel de stroomrichting; waar mogelijk tegen de stroom in vertrekken. |
Veiligheidsgrenzen: oefen springmanoeuvres eerst bij weinig wind en stroming, bij voorkeur onder begeleiding. Controleer de beschikbare afstand tot andere vaartuigen, de motor- en roerwerking, het wieleffect, de stootwillen en de draagkracht van bevestigingspunten. De techniek is geen garantie dat elke boot precies dezelfde kant op draait.
De kern is: bij het afvaren bepaal je eerst wat de boot uit zichzelf gaat doen, vervolgens welk deel je als eerste vrij wilt maken en ten slotte welke tros of spring de beweging het best onder controle houdt.
Achtergrond bij de manoeuvres: Zeilen – Spring!, Practical Boat Owner – Springing off and on a pontoon en Wat is afvaren?. De pagina zelf werkt zonder internet; alleen deze bronlinks vereisen een verbinding.