3.4 Sturen met roer en zeilen

De zeilstand bij je koers

Vaar je aan de wind, met de wind schuin van voren, dan haal je de fokkenschoot en de grootschoot aan. Fok en grootzeil staan dan relatief dicht bij de boot. Met ‘strak’ bedoelen we hier passend aangehaald, niet zo hard mogelijk aangetrokken: de zeilen moeten rustig dragen en de boot moet vaart houden.

Vaar je halve wind, met de wind ongeveer van opzij, dan vier je de grootschoot en fokkenschoot ten opzichte van de aan-de-windse stand. De fok en het grootzeil staan verder naar buiten. Vier geleidelijk tot het voorlijk net begint te rimpelen en haal daarna een klein stukje aan tot het zeil weer rustig staat.

Vaar je ruime wind, met de wind schuin van achteren, dan vier je de grootschoot en fokkenschoot verder. Controleer dat het grootzeil niet hard tegen de verstaging drukt. Vaar je bijna voor de wind, bewaak dan de koers extra goed: de giek kan bij een onbedoelde gijp naar de andere kant komen.

Vaar je voor de wind, dan komt de wind van achteren. Je kunt verschillende zeilstanden gebruiken:

• Fok en grootzeil aan dezelfde kant: het grootzeil staat ver uit. De fok kan achter het grootzeil in de luwte vallen en invallen. Vaar dan iets hoger, naar een ruime koers, om de fok weer wind te laten vangen.
• Vlinderstand (butterfly): het grootzeil staat aan de ene kant en de fok aan de andere. Zo kan de fok buiten de windschaduw van het grootzeil wind vangen. Houd de koers zorgvuldig vast; kleine koers- of windveranderingen kunnen de fok laten invallen of een onbedoelde gijp veroorzaken.
• Met een uitgeboomde fok: een daarvoor geschikte boom kan de fok in de vlinderstand naar buiten houden. Gebruik alleen het bedoelde beslag en de voorgeschreven bediening. Houd de fok of fokkenschoot niet met de hand buitenboord vast.

Een spinnaker is een apart zeil voor ruime en voor-de-windse koersen. Daarvoor zijn passende uitrusting en een geoefende bediening nodig. Kies als beginner een zeilstand die je rustig kunt beheersen. Houd bij alle voor-de-windse standen de bewegingsruimte van giek en grootschoot vrij.

Lig je in de wind, met de boeg naar de wind toe, dan kunnen fok en grootzeil geen blijvende voortstuwing leveren. De zeilen klapperen en de boot verliest vaart; harder aanhalen helpt dan niet. Kies, zolang je nog stuurwerking en ruimte hebt, een kant om af te vallen en stel de zeilen op die koers af. Is de boot al stilgevallen, gebruik dan de geoefende herstelwijze bij overstag gaan. In de wind liggen betekent niet dat je op dezelfde plek blijft: de boot kan uitlopen of achteruit en opzij wegdrijven.

Laat de zeilstand dus meegaan met het sturen: bij oploeven haal je de grootschoot en fokkenschoot geleidelijk aan; bij afvallen vier je ze geleidelijk. De stuurman kondigt de koerswijziging aan en de zeilbediener past beide zeilen mee aan. Controleer op de nieuwe koers opnieuw of de zeilen dragen en de boot met weinig roerdruk vaart.

Voel wat de zeilen met de koers doen

Vaar bij rustige omstandigheden op ruim water met fok en grootzeil. Houd het roer vast en let op hoeveel kracht nodig is om koers te houden. Loefgierig betekent dat de boot naar de wind wil draaien; lijgierig betekent dat hij van de wind af wil.

Meer druk op het grootzeil ten opzichte van de fok bevordert doorgaans oploeven; relatief meer druk op de fok bevordert doorgaans afvallen. Ook helling verandert de stuurreactie. Zie dit als iets om op jouw boot waar te nemen, niet als een vaste draaihoek per centimeter gevierde grootschoot of fokkenschoot.

Een kleine trimproef

1. Kies een vaste koers met voldoende vaart. Eén persoon stuurt, één bedient de grootschoot en iemand bewaakt de omgeving.
2. Vier alleen de grootschoot een klein stukje. Houd de koers vast en voel of minder tegenroer nodig is.
3. Herstel de beginstand. Vier nu de fokkenschoot een klein stukje en vergelijk de stuurdruk opnieuw.
4. Herstel een evenwichtige trim. Houd het roer de hele proef vast; laat de boot niet ongecontroleerd wegdraaien.

Stop als zeilen hard klapperen, de vaart wegvalt of de ruimte kleiner wordt. Het doel is een klein verschil voelen, niet een zo groot mogelijke afwijking maken.

Oploeven met roer en zeilen

Kondig de nieuwe koers aan en kijk in de draairichting. Geef een kleine roeruitslag naar de wind toe en haal de grootschoot en fokkenschoot geleidelijk mee aan. Breng het roer terug zodra de gewenste koers nadert. Laat de zeilbediener niet al ruim vóór de draai beide zeilen strak zetten: dat kan eerst alleen extra helling geven.

Wordt de draai een overstag, gebruik dan de volledige overstagprocedure, inclusief het overnemen van de fok.

Afvallen zonder tegen de zeilen te vechten

Maak ruimte aan lij vrij. Vier de grootschoot gecontroleerd mee terwijl je met een kleine roeruitslag afvalt. Vier daarna beide zeilen passend voor de nieuwe koers. Houd genoeg vaart om te kunnen sturen.

Blijft het grootzeil strak aangetrokken, dan kan de boot blijven oploeven terwijl jij veel tegenroer geeft. Corrigeer dan de zeilstand en helling. Draai niet ongemerkt door voor de wind: bereid een gijp afzonderlijk voor.

Rustig koershouden

Zoek een trim waarbij kleine roercorrecties genoeg zijn. Een lichte neiging tot oploeven kan normaal zijn; voortdurend hard tegensturen vraagt onderzoek van trim, helling en zeiloppervlak. Is er nauwelijks vaart, dan kunnen ook goed ingestelde zeilen het gebrek aan roerwerking niet direct oplossen.

Gebruik zeiltrim ter ondersteuning van het sturen. Bij een defect roer is dit geen gegarandeerde noodbesturing: houd ruimte en regel passende hulp.