5.3 Navigeren

Voorbereiden

Maak korte, veilige trajecten

Leg vóór vertrek de kaart open en wijs je vertrekplek en bestemming aan. Deel de route op in rechte stukken met een duidelijk begin- en eindpunt. Zo hoef je onderweg steeds maar één stuk te bewaken. Een bocht in de vaargeul of de aanloop naar een haven is een logische plek om een nieuw traject te beginnen.

1. Kies een punt dat je onderweg kunt controleren. Bijvoorbeeld een plek in de geul ter hoogte van een herkenbaar havenhoofd. Een routepunt, ook waypoint genoemd, is de gekozen plek waar je naartoe vaart of van koers verandert. Zet het in bevaarbaar water, met ruimte tot boeien en obstakels.
2. Bekijk de hele strook water waar je zult varen. Kijk langs én naast de lijn naar dieptes, ondieptes, kabels, verboden gebieden en verkeer. Houd ruimte om af te wijken. Een rechte lijn tussen twee diepe punten kan over een zandbank lopen.
3. Controleer of het traject uitvoerbaar is. Kun je het met de verwachte wind bezeilen? Moet je kruisen, dan moeten ook de slagen en overstagplekken binnen bevaarbaar water passen. Controleer bruggen, waterstand en weersverwachting vóór vertrek.
4. Kies waar je kunt uitwijken. Wijs een bruikbare haven of beschutte plek aan als wind, zicht of bemanning tegenvalt. Controleer ook de route daarheen.

In de stappen hieronder leer je de kaart lezen en vervolgens zo'n traject uitwerken. Leg een potlood, gum, koersplotter en kaartpasser klaar. De koersplotter is een doorzichtige liniaal met een draaibare kompasroos; de kaartpasser heeft twee punten waarmee je een afstand van de kaart overneemt.

De kaart begrijpen

Zo werkt een waterkaart

Zoek eerst het noorden

Zoek de noordpijl of kompasroos op de kaart. In onze voorbeelden ligt noord boven: oost is rechts, zuid onder en west links. De kaart draait niet mee met de boeg. Op een elektronisch scherm kan dat wel; kies voor deze oefening de weergave noord boven.

Richtingen tel je met de klok mee vanaf het ware noorden, de richting naar de geografische noordpool: noord 000° of 360°, oost 090°, zuid 180°, west 270°. Een koers naar rechtsboven ligt dus tussen 000° en 090°. Met deze grove controle herken je straks een verkeerd afgelezen getal.

Meridianen en parallellen vormen het adresraster

De lijnen van noord naar zuid heten meridianen. Elke meridiaan heeft één lengtegraad: hoe ver oostelijk of westelijk hij van de nulmeridiaan bij Greenwich ligt. Lees die lengte boven of onder aan de kaart af.

De lijnen van oost naar west heten parallellen. Elke parallel heeft één breedtegraad: hoe ver noordelijk of zuidelijk hij van de evenaar ligt. Lees die breedte aan de linker- of rechterrand af. Samen geven breedte en lengte één plek aan: jouw coördinaten.

Graden, minuten en de kleine streepjes ertussen

Het teken ° betekent graad; het teken ′ betekent boogminuut. 1 graad bestaat uit 60 minuten. Dit zijn hoekmaten, geen minuten op de klok. Bij 52°01,5′ N lees je: 52 graden en anderhalve minuut noorderbreedte. De 0,5 minuut is de helft van het stukje tussen 01′ en 02′.

Kijk hoeveel ruimte één minuut op jouw kaartrand inneemt en tel de onderverdelingen. Tien gelijke stukjes binnen één minuut zijn elk 0,1′. Neem niet aan dat ieder streepje een hele minuut is. E betekent oost, W west, N noord en S zuid; Nederlandse instrumenten kunnen O voor oost gebruiken.

Kies een kaart met voldoende detail

Lees de schaal en het uitgave- of correctiegegeven. Op een papieren kaart van 1 : 25.000 is 1 cm in werkelijkheid 250 m; bij 1 : 100.000 is dat 1 km. Gebruik bij een haven of ondiepte een beschikbare kaart met meer detail. Een grove kaart groter zoomen voegt geen ontbrekende dieptes of obstakels toe.

Dieptecijfers vertellen niet hoeveel water er onder je kiel staat

Controleer in de kaarttitel of dieptes in meters staan. Dieptelijnen verbinden punten met dezelfde kaartdiepte; kleuren maken die zones herkenbaar. Zoek onbekende tekens op in de legenda of symbolenlijst. Gebruik kleur alleen nooit als bewijs dat jouw boot er kan varen.

De kaartdiepte is gemeten vanaf een afgesproken nulvlak, het kaartreferentievlak. De waterstand geeft aan hoeveel hoger of lager het water nú staat. Gebruik een waterstand die bij hetzelfde referentievlak hoort; een NAP-waarde kun je niet zonder omrekening optellen bij een diepte ten opzichte van een ander vlak.

Stel vóór vertrek vast of je dieptemeter vanaf de waterlijn, de sensor of de kiel meet. Alleen bij de instelling onder de kiel lees je de kielspeling rechtstreeks af. Vergelijk onderweg de juist omgerekende instrumentdiepte met het patroon op de kaart.

Van coördinaten naar een stip

Leg je positie vast op de kaart

De papieren koersplotter ontvangt geen GPS-signaal. Hij helpt je een bekende positie in te tekenen. Begin met een actuele GPS-positie en de tijd. Verderop leer je hoe je met peilingen ook zonder GPS een positie kunt bepalen.

Lees de volledige positie af

Controleer dat de GPS een actuele positie toont. Neem breedte én lengte over, met N/S en E/W en de tijd van de meting. Controleer ook het coördinatenstelsel van GPS en kaart, doorgaans WGS 84, en volg een eventuele kaartaanwijzing voor omrekening. Kies op de GPS hetzelfde getalformaat als op je kaart.

52°01,5′ is niet 52,015°. In decimale graden is dezelfde breedte 52 + 1,5 ÷ 60 = 52,025°. Stel voor deze oefening graden en decimale minuten in, zodat je die omzetting niet tijdens het intekenen hoeft te maken. Een punt of komma als decimaalteken verandert de waarde niet.

Teken twee hulplijnen met de plotter

1. Zoek de breedte aan de zijkant. Vind 52°01′ N en 52°02′ N. Zet halverwege een klein potloodstreepje: dat is 52°01,5′ N. Leg de lange tekenrand van de plotter door dit streepje. Houd het raster op de liniaal evenwijdig aan een horizontale parallel en trek een dunne hulplijn het kaartvak in.
2. Zoek de lengte onder of boven. Vind 004°02′ E en 004°04′ E. Halverwege ligt 004°03,0′ E. Draai de plotter een kwartslag. Leg zijn lange tekenrand op dat streepje, evenwijdig aan de verticale meridianen. Trek een tweede hulplijn het kaartvak in.
3. Markeer het snijpunt. Zet een klein kruis met een cirkeltje waar de lijnen elkaar kruisen. Schrijf er 10:00 GPS bij. Lees vanaf het punt terug naar beide kaartranden: je moet weer precies de genoteerde breedte en lengte vinden. Gum daarna lange hulplijnen weg als ze de kaart onleesbaar maken.

Is de afstand van de kaartrand tot je punt langer dan de liniaal, verleng dan langs dezelfde hulplijn. Verschuif de plotter zonder de richting te veranderen en controleer het raster opnieuw. Voor deze twee hulplijnen heb je de draaibare kompasroos nog niet nodig.

Controleer de positie ook buiten

Ga op de kaart in gedachten op P staan. Ligt het havenhoofd volgens de kaart ten noordwesten, kijk dan of het vanaf de boot ook in die richting ligt. Controleer een tweede herkenningspunt in een andere richting. Vergelijk vervolgens de diepte, met de juiste waterstand en instrumentinstelling. Kloppen die waarnemingen niet, onderzoek de afwijking voordat je een smalle of ondiepe doorgang invaart.

Een GPS-positie overschrijven op papier is geen onafhankelijke controle van het GPS-signaal. De vergelijking met herkenningspunten en diepte is dat wel. Noteer steeds de meettijd: tijdens het tekenen vaart de boot verder.

De richting van je traject

Meet een koers op de kaart

Je weet nu waar je bent. Noem je vertrekpunt A en het volgende routepunt B. De hoek van de lijn A → B ten opzichte van het ware noorden is de gewenste koers over de grond: de richting waarin je over de kaart wilt opschuiven.

1. Verbind vertrekpunt A en volgend punt B. Controleer het water langs de hele lijn en teken dun met potlood. Zet een pijltje van A naar B, zodat duidelijk is welke kant je op wilt.
2. Leg een lange rand van de plotter langs de lijn. Laat de koerspijl op de liniaal van A naar B wijzen. De rand moet door beide punten lopen; alleen de plotter ongeveer naar B richten is niet genoeg.
3. Houd de liniaal stil en draai alleen de kompasroos. Leg de noord–zuidlijnen op de roos evenwijdig aan een meridiaan op de kaart. Controleer óók dat de N-pijl naar kaartnoord wijst; evenwijdig met de pijl naar het zuiden is 180° verkeerd.
4. Lees bij de vaste koersindex op de liniaal. Gebruik de schaal voor de ware koers. Noteer bijvoorbeeld 053° waar bij je lijn. De plaats van de index verschilt per plotter; in de oefening staat er “lees hier”.

Meet je B naar A, dan is de richting 180° anders: bij 053° hoort 233° terug. Een verplaatste liniaal behoudt zijn richting; na draaien van de hele plotter moet je de kompasroos opnieuw naar kaartnoord richten.

Afstand omzetten in een aankomsttijd

Meet afstand en vaartijd

Zet de punten van de kaartpasser op A en B. Houd die opening vast en verplaats de passer naar de breedteschaal aan de zijkant, ongeveer ter hoogte van je traject. Lees hoeveel breedteminuten tussen de punten liggen: voor dit kaartwerk is 1′ breedte gelijk aan 1 zeemijl. Een zeemijl is 1.852 meter. Gebruik hiervoor niet de lengteschaal boven of onder.

Waarom de zijkant? Op een gebruikelijke Mercatorkaart kun je een breedteminuut als zeemijl gebruiken, ter hoogte van je traject. Meridianen komen op aarde richting de polen dichter bij elkaar; een lengteminuut is bij Nederland daarom veel korter dan een zeemijl. Gebruik bij een andere kaartprojectie de aangegeven afstandsschaal en kaartaanwijzingen.

Is het traject te lang voor één passeropening, meet dan in delen en tel ze op. Een afstandsschaal op je plotter kun je alleen rechtstreeks gebruiken als die overeenkomt met de schaal van de kaart.

Zelf doen op de kaarttafel

Oefen met de plotter

Bekijk eerst Voordoen A → B: de liniaal gaat langs de lijn, de roos draait naar noord en de passer neemt de afstand over naar de breedteschaal. Kies daarna Eigen kaart om zelf lijnen te tekenen en het gereedschap te bedienen. A → B hoort 053° waar en 4,50 zeemijl op te leveren. Bij 5 knopen over de grond duurt dat 54 minuten.

Verdieping: van routelijn naar boegrichting

Houd rekening met stroom en het stuurkompas

De lijn op je kaart vertelt waar je over de grond naartoe wilt. De boeg wijst in je stuurkoers. Die twee richtingen kunnen verschillen: wind kan je zijwaarts laten wegdrijven en stroom verplaatst de boot samen met het water. Eerst bepaal je een passende ware stuurkoers; daarna reken je die om voor het magnetische stuurkompas.

Stroom: teken wat er in hetzelfde uur gebeurt

Een stroompijl wijst waar het water naartoe beweegt. Dat is anders dan een windrichting, die aangeeft waar de wind vandaan komt. Zoek de verwachte stroomrichting en -snelheid voor de plaats en vaartijd in de stroominformatie van je vaargebied. Onderstaand voorbeeld gebruikt een uur lang dezelfde stroom en bootsnelheid, zonder winddrift.

1. Teken vanaf vertrek O de gewenste noordelijke routelijn. Gebruik de plotter met de N-pijl naar kaartnoord. Verleng de lijn voldoende voor een uur varen.
2. Teken vanaf O de stroom voor één uur. Meet met de plotter 090° waar en zet met de passer 1 zeemijl naar het oosten af. Noem het uiteinde S.
3. Neem de afstand door het water in datzelfde uur. Bij 4 knopen is dat 4 zeemijl. Neem die opening van de breedteschaal. Zet één passerpunt op S en zoek met het andere punt het snijpunt met de noordelijke routelijn. Noem dat T.
4. Meet de richting S → T. Die is afgerond 346° waar: de benodigde richting door het water. Zonder winddrift is dat ook je ware stuurkoers. Meet O → T voor de voortgang over de grond: ongeveer 3,87 zeemijl in één uur, dus 3,87 knopen.

Verandert de stroom tijdens je tocht, reken dan per korter tijdvak met bijpassende afstanden: een halfuur met 1 knoop stroom is 0,5 zeemijl stroomverplaatsing. Raakt de passer de gewenste routelijn niet, dan is die route met de gekozen snelheid en stroom niet haalbaar in deze constructie.

Winddrift: de boot kan ook door het water scheef opschuiven

Winddrift is de zijwaartse verplaatsing van de boot naar lij, de kant waar de wind naartoe waait. Daardoor is de richting door het water niet altijd de boegrichting. Voorbeeld: is 346° de benodigde richting door het water en weet je uit waarnemingen onder vergelijkbare omstandigheden dat de boot 5° naar rechts wegzet, dan stuur je 341° waar. Die 5° is een oefenwaarde; de werkelijke drift hangt onder meer af van boot, zeilstand en wind.

Controleer het resultaat met opeenvolgende posities op de kaart. Alleen het verschil tussen GPS-koers en boegrichting vertelt niet hoeveel winddrift je hebt: stroom kan dat verschil óók veroorzaken. Gebruik bij onzekerheid extra ruimte en pas je plan aan, in plaats van een onbekende correctie als exact getal te behandelen.

Van ware stuurkoers naar kompaskoers

Variatie is het verschil tussen het ware en het magnetische noorden. Lees de waarde en het jaar in de kaartroos; werk haar bij met de vermelde jaarlijkse verandering. Deviatie is de afwijking van je kompas door de boot en uitrusting. Zoek die op in de deviatietabel die bij dit kompas en de betreffende koers hoort. Leg telefoon, luidspreker en andere magnetische spullen niet naast het kompas.

Van waar naar kompas: oost aftrekken, west optellen. Voor een gemeten kompaspeiling terug naar de kaart draai je de bewerking om: oost optellen, west aftrekken. Zo wordt 052° kompas met 1° westdeviatie en 2° oostvariatie weer 052° − 1° + 2° = 053° waar. Gebruik bij een handpeilkompas de afwijking van dát instrument op de meetplek; neem niet zomaar de tabel van het vaste stuurkompas over.

Verdieping: je positie bepalen zonder GPS

Gebruik twee peilingen die elkaar kruisen

Een peiling is de richting van jouw boot naar een herkenbaar object. Met één peiling weet je nog niet waar je bent: je kunt op meerdere plekken langs die zichtlijn liggen. Met een tweede peiling in een andere richting krijg je een snijpunt, een kruispeiling.

1. Kies twee vaste, herkenbare punten op de kaart. Bijvoorbeeld een vuurtoren en een kerktoren. Kies ze goed uit elkaar, liefst ongeveer een kwartslag gezien vanaf de boot. Bijna evenwijdige peillijnen geven een onzekere positie.
2. Peil met een handpeilkompas. Richt het vizier op het eerste object en lees de richting af volgens de instrumenthandleiding. Noteer object, peiling en tijd; peil direct daarna het tweede object. Laat iemand anders sturen en uitkijken. Reken de peilingen om naar waar met de correcties uit stap 7.
3. Teken vanaf elk object terug naar de boot. In ons voorbeeld peil je de vuurtoren op 045° waar. De terugrichting is 045° + 180° = 225°. Stel 225° in bij de koersindex van de plotter, draai het geheel tot de N-pijl naar kaartnoord wijst en schuif de tekenrand door het kaartsymbool van de vuurtoren. Trek vanaf de toren de lijn in de richting van de koerspijl.
4. Herhaal voor de kerktoren. Die peil je op 315° waar. De terugrichting is 315° − 180° = 135°. Stel die richting in, richt de roos naar noord en teken vanaf de kerktoren terug. Het snijpunt van beide lijnen is de gevonden positie. Markeer het met de meettijd en “kruispeiling”.

Neem indien mogelijk direct een derde peiling op een ander vast punt als controle. Ontstaat er een driehoek, behandel die als teken van meetonzekerheid. Het midden is geen gegarandeerde bootpositie, en ook een klein driehoekje sluit een gezamenlijke kompasfout niet uit. Bij een grote afwijking: controleer objecten, correcties en aflezingen en herhaal de meting met voldoende afstand tot gevaar.

Neem de peilingen zo kort mogelijk na elkaar. Is de boot intussen merkbaar verplaatst, dan horen de lijnen bij verschillende posities en kun je hun snijpunt niet als één actuele positie gebruiken. Begin met oefenen op een rustige, goed herkenbare plek, terwijl iemand de boot veilig houdt.

Je kaartwerk gebruiken aan boord

Vaar één traject en controleer je voortgang

Leg vóór het begin van een traject vast: vertrekpositie en tijd, volgend routepunt, gewenste koers over de grond, benodigde kompaskoers, afstand en verwachte aankomsttijd. Spreek af wie stuurt, wie uitkijkt en wie navigeert. De navigator noemt het volgende herkenningspunt en vertelt aan welke kant de ondiepte of geulrand ligt.

Schat waar je zou moeten zijn

Vertrek je om 10:00 uit A en verwacht je 5 knopen over de grond, dan moet je na 15 minuten ongeveer 5 × 15 ÷ 60 = 1,25 zeemijl langs je route zijn opgeschoven. Zet die afstand vanaf A met de passer langs de lijn A → B af. Noteer “10:15 berekend”. Dit is een verwachting; een nieuwe GPS-positie of kruispeiling laat zien waar je werkelijk bent.

Zonder GPS kun je vanaf je laatste zekere positie ook de gevaren koers, tijd en snelheid door het water bijhouden. Dat heet gegist bestek. Zet koers en afstand af en voeg voor een geschatte grondpositie de verwachte stroomverplaatsing toe. Markeer die plek nadrukkelijk als berekend of geschat; fouten stapelen zich op zolang je geen nieuwe waargenomen positie hebt.

Vergelijk de werkelijke positie met je lijn

1. Bepaal opnieuw je positie en noteer de tijd. Kijk daarnaast buiten: verschijnt het volgende herkenningspunt waar je het verwacht? Leg geen nieuw punt vast terwijl de uitkijk daardoor wegvalt.
2. Kijk aan welke kant van de route je ligt. Trek vanaf je werkelijke positie alleen een nieuwe lijn naar het volgende punt als de hele nieuwe lijn bevaarbaar is. Een rechtstreekse terugkeer kan een ondiepte afsnijden.
3. Controleer richting én zijafstand. COG op de GPS is de koers over de grond; SOG is de snelheid over de grond. Ook met de juiste COG kun je naast je route varen. Kijk daarom naar het positiepunt of de dwarsafstand tot de lijn, vaak XTE genoemd. Bij vrijwel stilstand is GPS-koers slecht bruikbaar om te sturen.
4. Werk de aankomsttijd bij. Meet de resterende afstand en deel die door een realistische snelheid over de grond. Kom je te laat voor voldoende water of een brugopening, kies dan tijdig je uitwijkmogelijkheid.

Kies je controlemomenten op de beschikbare ruimte. Vijftien minuten is hier alleen een rekenvoorbeeld. Bij 5 knopen leg je in drie minuten al 0,25 zeemijl af, ongeveer 463 m. Dicht bij een ondiepte, haveningang of bocht moet je dus veel eerder en soms voortdurend je plaats blijven volgen.

Een traject afronden

Bevestig je aankomst en begin het volgende stuk

1. Herken het eindpunt met kaart én buitenbeeld. Een aankomstalarm gaat vaak al binnen een ingestelde afstand af. Controleer waar je echt bent voordat je draait. Vaar niet recht op een boei af omdat het routepunt erop is gezet.
2. Noteer positie en werkelijke tijd. Vergelijk de vaartijd met je verwachting. Gebruik de gemeten voortgang om de tijd voor het volgende traject bij te stellen.
3. Controleer de nieuwe lijn vóór de koersverandering. Noem volgend routepunt, koers en herkenningspunt aan de stuurder. Controleer vrij water en verkeer voor de draai.
4. Ga bij de bestemming over op de havenaanloop. Pak de detailkaart erbij, herken de havenhoofden en volg de plaatselijke vaargeul. Verdeel de taken voor zeilen, motor, stootwillen en landvasten voordat je de beperkte ruimte in vaart.

Als je positie onzeker wordt

Stop met het volgen van de bestemmingspijl als die je richting onbekend of ondiep water voert. Laat de stuurder en uitkijk weten dat de positie onzeker is. Verminder vaart als dat veilig kan en behoud manoeuvreerbaarheid; ook zonder vaart door het water kun je door stroom blijven verplaatsen.

Pak de laatste zekere positie met tijd. Teken met de sindsdien gevaren koers, snelheid en stroom een geschatte plek en houd rekening met onzekerheid eromheen. Vergelijk herkenningspunten, nieuwe peilingen en diepte. Controleer GPS-status en coördinaten. Hervat de aanloop pas wanneer de waarnemingen met de kaart overeenkomen; zoek bij dreigend gevaar tijdig hulp.